Praktijkdag achterstallig onderhoud in Lelystad

Half juni heb ik een praktijkdag achterstallig onderhoud aan hoogstambomen gegeven voor een nieuwe hoogstambrigade in Lelystad. Juni is niet mijn favoriete snoeitijd en zeker niet om instructie te geven. De structuur van de fruitbomen is veel moeilijker te zien met al dat blad. En zeker die week was het eigenlijk veel te warm om te snoeien. Gelukkig geven hoogstambomen ook schaduw!

Zuigers weghalen?

We gingen aan de slag bij een rij hoogstambomen van 25 jaar oud. Die waren ooit waarschijnlijk wel gesnoeid, maar niet meer de laatste 10 jaar. Hier en daar waren dan ook flinke gesteltakken omhoog gaan groeien. Dat lijken zuigers en dus dachten sommige vrijwilligers dat die eruit moesten. Maar die takken omhoog wil ik juist laten zitten want die zorgen voor hoogte in de boom. En een normale appelhoogstamboom heeft meerdere etages en wordt als die zich vrij kan ontwikkelen makkelijk 6 tot 8m hoog.

Bovengenoemde appelboom met zuigers (3). Aan de linkerkant zien we een hoofdgesteltak (1) die de hoogte in is gegaan, met daaraan veel zijtakken. Rechts is de hoofdgesteltak (2) vrij vlak gesnoeid/gegroeid, maar zijn er in de afgelopen 10 jaar 3 zuigers bovenop die tak gegroeid (3).

Het idee van steile gesteltakken verwijderen gebeurt vaak bij achterstallig onderhoud. Bij deze boom zou dat echter grote negatieve effecten hebben: de boom krijgt een heel onevenwichtige kroon: links met hoogte en rechts veel lager. Ook zal de boom heftig protesteren met sterk nieuw reactiehout. De boom wil weer omhoog, heeft daar ook de energie voor.

Welk model moeten we krijgen/snoeien?

Bij deze bomen is de aanpak van het achterstallig onderhoud niet zo gemakkelijk. Niet alleen omdat de takkenstructuur moeilijk te zien (vaak een wirwar aan takken), maar ook omdat de bomen nog in opbouw zijn. Er zit geen ‘oud snoeimodel’ in en elke boom ziet er totaal anders uit: sommige groeien vooral omhoog, sommige vooral in de breedte. Gelukkig vind ik maar 2 dingen belangrijk bij een hoogstamboom: de boom moet zowel hoogte als breedte hebben en bovenin smaller dan onderin. Dus het streven is een soort bolvorm, waarbij de etages met vruchthout overal in de kroon voldoende licht krijgen. Net als bij oude appelbomen.

Ladderzet en -gebruik is belangrijkste!

Veilig en makkelijk werken (snoeien en plukken) vind ik het belangrijkste bij het snoeien van hoogstamfruit. Dat doe je door te werken met ladderzetten.

Maak ladderzetten: zoek plekken in de kroon waar je de ladder zo hoog mogelijk in de boom klem kunt zetten tussen stevige takken en zoveel mogelijk in de buitenkant van de kroon: daar zit het vruchthout en daar moet je ruimte maken tussen takken.

Klem zetten kan in een soort takkenvork: takken die 2 vingers dik zijn, zijn dan al stevig genoeg. Je hebt geen armdikke gesteltakken nodig om tegenaan te kunnen staan.

Snoei takken eraf die in de weg zitten in de ladderzet: je moet de ladder er van buitenaf in kunnen leggen. Dus ook goede takken! Ladderzetten gaan voor alles.

Zet de ladder gericht naar het midden van de boom. Breek er onverwacht toch een tak dan val je in de boom en tegen andere takken aan met je ladder.

Hier is te zien hoe de ladder in de buitenkant van de kroon staat. Zo sta je dicht bij het vruchthout waaraan je snoeit. Zo’n ladderzet is ook handig want je staat zo ook dicht bij het fruit dat je eventueel wilt plukken. De ladder staat gericht naar het midden van de boom (je kunt de stam achter de ladder zien.

Verdere aanpak achterstallig onderhoud

Voordat je ladderzetten maakt kun je al het vruchthout binnenin de kroon verwijderen: dat zit in de schaduw, geeft geen mooi fruit en zorgt dat de boom minder open en luchtig is. Daarvoor is een stokzaag heel handig.

Het meeste snoeiwerk kun je het beste op de ladder doen en niet vanaf de grond met een stokzaag. Op de ladder kun je beter zien welke takken elkaar het meest in de weg zitten en/of minder vitaal zijn.

Vanaf de ladder werk je van onderen naar boven. Je gaat kijken naar het vruchthout in de buitenkant. Vaak is dat een dichte takkenzooi. Bekijk onderin welke plukken vruchthout je kunt behouden als eerste etage. Als er oud en minder vitaal vruchthout onder hangt, haal dat weg.

Kijk dan naar boven of er takken teveel op/over de eerste etage hangen. Haal die vruchttakken weg. Vruchthout wat daarboven zit is dan je tweede etage. Werk zo verder naar boven toe.

Welk percentage snoeien?

Nadat ik als voorbeeld nevenstaande boom had gesnoeid lag er veel hout onder, naar schatting wel 40% van de takken! Toch ben ik niet bang voor teveel reactiehout, vanwege een aantal redenen: 1. de groeireactie is minder omdat we snoeien in het groeiseizoen; 2. ik snoei vooral dunner hout (het meeste hout was duimdik); 3. een deel van dat hout was ook minder vitaal en dat wegsnoeien geeft geen of weinig reactiehout; 4. ik zorg zoveel mogelijk dat ik zijtakken van hoofdtakken af snoei of bij een splitsing de dunnere tak wegsnoei. Zo kunnen de overgebleven takken veel van de overbodige energie opvangen.

Hoogstambomen willen toch omhoog

Regelmatig kom ik appelhoogstambomen tegen met een aantal hoofdgesteltakken die in het begin vrij vlak staan, maar daarna toch omhoog zijn gaan groeien. Zeer waarschijnlijk zijn dat bomen die na aanplant een bepaalde vormsnoei hebben gehad. Daarbij is uitgegaan van een opbouw zonder harttak en met een aantal schuin staande gesteltakken. Die zijn dan vaak uitgebogen en soms zo sterk dat ze bijna horizontaal staan. Maar als je dan daarna weinig of niet snoeit dan zullen de gesteltakken toch omhoog gaan groeien.

Dat is goed op de foto hierboven te zien. Maar ook is te zien dat de gesteltakken na ca 1 m toch omhoog gaan, vooral de gesteltak rechts voor. Daar zie je dan ook aan die hoofdtak die omhoog gaat, zijtakken verschijnen. Dat worden zij-etages. Op de foto hieronder zie de kroon van dezelfde appelboom die nu een aardig normale appelvorm begint te krijgen: namelijk een bolvorm met hoogte! En die vorm krijg je dus het makkelijkst door een appelboom met 3-6 gesteltakken omhoog te laten gaan en daaraan zij-etages te laten komen. Voor meer informatie over opbouw van appelbomen zie het verhaal over opbouw van appelhoogstambomen.

Revitaliseren oude hoogstampeer

Kortgeleden moest ik een oude hoogstampeer snoeien. Het was een Noord-Hollandse Suikerpeer van ca. 80 jaar, die al aan het aftakelen was. Dat kon je zien aan het afstervende hout dat in de schaduw zit; aan het feit dat de boom helemaal vol zit met vruchttakken en -takjes en vruchtzetels en dat er in de afgelopen jaren geen nieuwe takken gemaakt zijn. Hieronder zie je de boom voor en na de snoei. Vooral aan de rechterkant is goed te zien hoe de eerste etage deels is verdwenen door de overschaduwing van de tweede etage.

Bij het opknappen van oude bomen ben ik altijd heel zuinig op de eerste etage. Die is zoals bij deze peer vaak minder vitaal doordat hogere etages meer licht krijgen en sterker worden. Veel mensen hebben de neiging om die takken dan maar weg te zagen, maar gesteltakken onderin kun je behouden en revitaliseren. Dan moet je vooral zorgen voor meer licht en dat betekent dat je de hogere etages smaller maakt en/of goed uitdunt zodat er meer licht op de onderste etage valt.

Oude, minder vitale bomen oppeppen doe ik door vooral te snoeien in het vruchthout. Deze boom heeft heel veel korte vruchttakken (duimdik) met veel vruchtzetels (een soort bloemkolen). Ik snoei wel de helft van de vruchttakken weg en bij de overgebleven vruchttakken snoei ik minstens de helft van de vruchtzetels weg. Op die manier zorg ik ervoor dat de boom veel minder energie kwijt is aan vruchtvorming en dat hij energie over heeft voor de vorming van nieuwe scheuten. En nieuwe scheuten zorgen voor nieuw blad en dat zorgt weer voor energie voor de wortels. En zo wordt de boom weer vitaler. Verder zaag ik alleen nog maar dode of bijna dode gesteltakken weg. Bij deze boom waren dat vooral takken onderin de boom die in de schaduw zaten van hogere etages.

Hierboven een etage voor en na de snoei: een hoofdgesteltak (1), die zich splitst in links en rechts 2 gesteltakken (2), met aan elke gesteltak verschillende vruchttakken (3), waarop bosjes vruchtzetels (4) zitten.

Daar waar ik vruchttakken heb weggesnoeid hoop ik op reactie met nieuwe scheuten. Bij minder vitale bomen opknappen is het dus belangrijk om wel nieuwe scheuten te krijgen. Dat is dus het tegenovergestelde van wat je bij vitale bomen met achterstallig onderhoud doet. Daar snoei je het teveel aan hout weg, zodanig dat je niet teveel reactiehout terug krijgt.

Snel en makkelijk hoogstambomen aanplanten

Als u een nieuwe hoogstamboomgaard wilt aanleggen of meerdere nieuwe hoogstambomen wilt aanplanten, dan is het de moeite waard om een minigraver te huren. Ik heb deze winter in een hoogstamboomgaard 13 bomen bijgeplant met behulp van een minigraver. De minigraver schraapte eerst dun de zode eraf en legde die aan de kant. Daarna werd er een gat van 50 breed en 40 cm diep gegraven. De lengte werd door de beweging van de bak vaak wat langer: 60 tot 70 cm. Daarna drukte hij 2 palen in het gat tegen de randen (40 cm uit elkaar). Tenslotte werd de boom tussen de palen geplaatst en schoof de minigraver met de bak de meeste grond weer in het gat. Op deze manier konden we 13 hoogstambomen in 1 uur tijd planten!

Dichtschuiven van het plantgat met de bak van de minigraver. Het schoppen deed ik om de kluiten kleigrond kleiner te maken zodat de grond zo goed mogelijk tussen de wortels terecht komt.

Met 1 uur aanplanten was ik er natuurlijk niet. Daarvoor had ik een uur voorbereiding nodig: 1. uitzetten van de plantgaten met bamboestokjes; 2. bij elk plantpunt 2 palen neerleggen; 3. de jonge bomen op ras verdelen over de verschillende plekken.

Nadat de minigraver klaar was had ik ook nog 2 uur nodig voor de afwerking: 1. zorgen dat de grond goed tussen en op de wortels komt; 2. de bomen met zogenaamd bindbuis vastbinden aan de boompalen; 3. een emmer water op de niet aangestampte grond geven; 4. de grote boomspiegel van ca. 50 x 70 cm verkleinen met stukken zode tot ca. 40 x 40 cm; 5. de rest van de zode fijnhakken met een spade en daarmee de overgebleven boomspiegel bedekken.

Voor het goed aanslaan van de jonge hoogstamboom moet ik nog een aantal dingen doen:
1. terugknippen van de gesteltakken (minimaal 50% eraf), maar nog geen model maken! zie ook het verhaal over opbouw jonge hoogstambomen; 2. Binnen 2 weken nog een keer een emmer water geven (als het daarna nog weken droog blijft, herhalen); 3. Afdekken van de boomspiegel met stalmest of organisch materiaal om te zorgen dat de bodem niet uitdroogt; 4. de eerste 3 jaar de boomspiegel onkruidvrij houden, maar wel bedekken met stalmest of organisch materiaal.

Hoe zorg ik voor weinig reactiehout bij achterstallig onderhoud?

Als je bij een fruitboom achterstallig onderhoud weg werkt dan betekent dat bijna altijd veel hout wegzagen. Vaak zijn bomen die (een tijd) niet gesnoeid zijn heel vol met hout. Als je het teveel aan hout weg snoeit dan wil je dat er niet veel terug komt. Sommige snoeiers denken dat het onvermijdelijk is, maar dat is niet zo. Er zijn een aantal factoren die de hoeveelheid reactiehout beïnvloeden.

de hoeveelheid bloemknoppen: veel bloemknoppen betekent als alles goed gaat, veel vruchten. De boom stopt dan vooral zijn overtollige energie na het snoeien in de vruchten en minder in nieuwe scheuten.

tijdstip snoeien: als je net voor de bloei snoeit dan krijg je minder groeireactie dan als je vroeg in de winter snoeit.

Er zijn grote verschillen tussen rassen: Sterappel, Zoete Bloemee, Suikerpeer en Brederode reageren bijv. sterk op snoei, in tegenstelling tot bijv. Goudrenet en Giesser Wildeman.

Zoveel mogelijk dun hout weghalen: vooral oud vruchthout en dunnere gesteltakken.

Probeer bij het snoeien er op te letten dat de overtollige energie van de verwijderde tak zo goed mogelijk kan worden opgevangen door de overgebleven tak. Dat kan als je bij een splitsing de dunnere tak weghaalt. Als je op onderstaande foto de dunnere tak weghaalt dan zal er wel reactie optreden, maar niet zo sterk, omdat de dikkere tak redelijk wat overtollige energie kan opvangen (met fruit en nieuwe scheuten). Dit principe werkt tot een maximale verhouding van 40:60 voor dun:dik.

Hoe hou ik een sterappel in bedwang?

In veel hoogstamboomgaarden staan Sterappels. Dat is voor velen een bekende oude appel. Wat velen niet weten is dat een sterappel een zeer sterke groeier is, die daarbij ook zeer gevoelig is voor snoeien! Het resultaat van hoogte beperken bij een puber sterappelboom zie je hiernaast: geweldig veel en steil reactiehout. Daar heb je dus weer heel veel werk aan om die boom weer rustiger te krijgen. (excuses voor de gekantelde fotos).

Afgelopen week heb ik zelf een sterappel gesnoeid in een achtertuin in een nieuwbouwwijk. Eigenlijk is dat dus geen geschikte boom voor zo’n plek: hij is nu 7 meter hoog en 6 meter breed. Ik heb hem expres de afgelopen jaren weinig gesnoeid omdat hij nog sterk in de groei was. Nu begint de boom veel meer vruchthout te krijgen en zal veel fruit gaan dragen. Volgend jaar ga ik proberen de boom iets lager te maken.

Mijn ervaring is dus dat puberbomen (die nog in de groei zijn) beter niet te fors terug gesnoeid moeten worden om ze lager en/of hoger te maken: ze zullen met veel reactiehout terugkomen. Vooral rassen die sterk op snoei reageren, zoals Sterappel, Zoete Bloemee of Dijkmanszoet. Beter lijkt het mij om de puberboom wat uit te laten razen qua groei en hem vruchtbaar te laten worden. Dan kan er wel met beleid gesnoeid worden omdat door het vele vruchthout de boom de energie die vrijkomt bij het weghalen van de takken in het fruit kan stoppen. Je krijgt dan relatief weinig reactiehout, dus een mooiere boom en ook nog eens weinig snoeiwerk!

Veilig en makkelijk op de ladder jonge hoogstambomen snoeien

Afgelopen zaterdag heb ik instructie gegeven aan de hoogstambrigade uit Barneveld. Dat gebeurde in een hoogstamboomgaard met jonge bomen van ongeveer 5-6 jaar oud. 2 jaar geleden heb ik dezelfde brigade daar ook instructie gegeven en dit was een mooie gelegenheid om te zien wat voor effect het snoeien van 2 jaar geleden heeft gehad.

Een volledig verslag over wat er komt kijken bij het snoeien van jonge appel- en perenhoogstambomen vindt u op de website van de hoogstambrigade Barneveld: klik hier.

Belangrijk onderdeel bij het snoeien is het laddergebruik. Vaak worden de ladders in een A-stand buiten de kroon gezet. Dat is niet veilig en ook moet je dan de ladder heel vaak verzetten om de hele boom te kunnen snoeien. Veel beter is om de ladder in de A-stand zoveel mogelijk tussen de takken te zetten met 1 deel tegen de stam aan of ernaast (zie rechts op de foto). Als de takken stevig genoeg zijn (min. 3cm dik) dan kan de ladder ook uitgeschoven in de kroon staan (links op de foto). Dan sta je veilig en je kunt veel meer snoeien vanuit 1 ladderzet.

Om de ladder in de kroon te kunnen zetten en om makkelijk te kunnen werken op de ladder is het dus vaak wel nodig om takken weg te zagen. Dat zijn dan meestal zijtakken, en vaak ook goede takken. Het belangrijkste is echter makkelijk en veilig werken!

Verplanten van grotere hoogstambomen goed mogelijk

Regelmatig kom ik in boomgaarden of tuinen waar de fruitbomen veel te dicht op elkaar staan of te dicht bij raster of heg. Vaak is dan de enige oplossing om de moeilijke keuze te maken er bomen tussen uit te zagen. Dat is wel het beste om te doen, want anders krijg je steeds lelijkere bomen. En daar moet dan veel aan snoeien om ze maar niet teveel in elkaar te laten komen.
Soms is er echter ook elders plek voor de te verwijderen bomen en is verplanten een mogelijkheid. Dat kan met behulp van een speciale boomverplantmachine, van loonwerker de Vree uit Dodewaard. Hieronder is hij bezig op een boerenerf, waar 8 hoogstamfruitbomen van ca. 30 jaar oud verplaatst worden vanuit de tuin naar de hoogstamboomgaard.


Een hoogstamappel van 30 jaar en met een stamdikte van 25 cm en een kroon van 4 x 4 m wordt uit de grond gelepeld met een soort ijslepel van 1,90m doorsnee.

In 1,5 uur tijd waren 8 bomen verplant naar de hoogstamboomgaard 100m verderop. Bij verplanten op hetzelfde perceel was er ca. 1 uur nodig geweest. Deze klus kostte incl. 1 uur reistijd ongeveer 330 euro. Geen gering bedrag, maar voor 8 bomen is dat feitelijk heel weinig geld. Vooral als je het vergelijkt met nieuwe aanplant en de tijd die het kost voordat de boom dezelfde grootte heeft als de oude bomen.

Oude perenbomen opknappen

Hoe moet je oude perenbomen snoeien? Die vraag kwam aan de orde bij de snoei-instructie aan de snoeigroep van de bewonersgroep Munnikenhof in Vianen. Zie hebben aan de westelijke rand van Vianen tientallen hoogstamfruitbomen in beheer. Daaronder sinds dit jaar ook oude peren van het ras Legipont, die 2 jaar geleden getopt zijn. De eerste vraag die wordt gesteld is wat ze moeten doen met al het reactiehout. Dat moet met beleid worden gesnoeid. Maar er zijn andere zaken eigenlijk nog belangrijker: zoals makkelijk en veilig snoeien en de bomen zo vitaal mogelijk houden. Meer daarover kunt u lezen in onderstaand verslag.

Hoe snoei ik een hoogstam knipboom?

Regelmatig kom ik de vraag tegen: ‘hoe moet ik een hoogstamboom snoeien die vol zit met waterlot’? Het zijn bomen waarin elk jaar het nieuwe reactiehout (betere naam dan waterlot) weer worden weggesnoeid. Als je dat jaren doet krijg je een hoogstamboom met takken en daarop allemaal knotjes. Die snoeimethode geeft heel veel werk en levert vaak weinig fruit op. Hoe kun je zo’n boom nu snoeien zodat die minder nieuwe scheuten geeft?

Zaterdag 9 maart gaf ik een snoei-instructie hierover aan de hoogstambrigade van Heerde, in de hoogstamboomgaard van mevrouw Vos. Daar staat zowel oude als puber- en jonge hoogstambomen, vooral appels.

Instructie over hoeveel van de tweejarige scheuten wegsnoeien in een knipboom
“Hoe snoei ik een hoogstam knipboom?” verder lezen